Ábyrgð verkstjóra Vegna dóms Hæstaréttar í máli nr. 83/2006

Tilefni þessarar álitsgerðar er sprottið af dómi Hæstaréttar frá 5. október 2006 þar sem hafnað var kröfu um skaðabætur vegna líkamstjóns sem maður varð fyrir í vinnuslysi, en dómurinn taldi sannað að slysið mætti rekja til óhapps og gáleysis starfsmannsins sem varð fyrir slysinu og að hann hefði verið verkstjórnandi.

Fyrrgreindur dómur hefur vakið spurningar um inntak ábyrgðar verkstjóra á vinnustað. Hvaða ábyrgð verði felld á verkstjórnanda ef starfsmenn verða fyrir tjóni og hvaða ábyrgð verkstjórnandinn beri á sjálfum sér ef þeir verði fyrir slysi. Í þessu sambandi er vert að gefa því fyrst gaum hvert inntak hugtaksins verkstjóri er.

Ekki er til ein skilgreining á hugtakinu verkstjóri í lögfræði. Í þessari umfjöllun er þó lagt til grundvallar að verkstjóri komi úr röðum starfsmanna atvinnurekanda en sé ekki atvinnurekandinn sjálfur. Í vinnurétti hefur verið litið svo á að verkstjóri sé trúnaðarmaður atvinnurekanda á vinnustaðnum, sá sem kemur fram fyrir hans hönd gagnvart starfsmönnum. Samkvæmt 20. gr. laga um öryggi og hollustuhætti á vinnustöðum nr. 46/1980 er verkstjóri hver sá sem á vegum atvinnurekenda hefur með höndum verkstjórn og eftirlit með starfsemi í fyrirtæki eða hluta þess. Kjarsamningar greina almennt ekki sérstaklega hverjar starfsskyldur verkstjóra eru, en í samningi Samiðnar og SA er þó að finna sérstakan kafla um flokksstjóra og verkstjórn, kafla 13, þar sem samið er um sérstaka launaumbun til sveina sem sérstaklega eru ráðnir til að hafa á hendi flokksstjórn, verkstæðisformennsku eða umsjón verka, án þess að inntak þeirra verka sér skilgreint nánar.

Samkvæmt þessu getur hugtakið verkstjóri eða verkstjórnandi, þegar kemur að slysum og ábyrgð á þeim, átt við fleiri en þá sem beinlínis bera þann titil á vinnustað. Aðalatriðið er að starfsmaðurinn falli undir einhverja af þessum skilgreiningum sem getur að líta í fræðunum, lögunum eða kjarasamingnum. Í skaðabótarétti er grundvallarhugtaksskilyrðin þau fyrst og fremst að viðkomandi hafi með höndum umsjón eða stjórn verka þar sem hann starfar og ákveðið eftirlit með störfum annarra starfsmanna ef þeim er til að dreifa. Hinn formlegi titill skiptir minna máli og nánast engu skiptir á þessu réttarsviði hvort verkstjórnandi nýtur kjara í samræmi við ábyrgð sína. Þó hann beri jafnmikið og aðrir úr bítum getur hann samt borið verkstjórnandaábyrgð, það ræðst af inntaki starfsins.

Hver er ábyrgð verkstjórnanda ef tjón verður á vinnustað og á hverju byggist hún?

Ábyrgð verkstjórnanda, ef slys eða tjón verður á vinnustað byggist fyrst og fremst á skyldum hans sem slíkum, á því umboði sem í stöðu hans felst. Verkstjórnandi hefur ákveðið boðvald yfir öðrum starfsmönnum og hefur með höndum skipulag á vinnu. Í því felst að hann ber ábyrgð á því hvernig staðið er að verki og að unnið sé að verkum þannig að ekki stafi beinlínis hætta af verklagi svo dæmi sé tekið. Þannig er ráð fyrir því gert að verkstjóri hafi góða þekkingu á því verki sem verið er að vinna og viti manna best á staðnum hvernig að því skuli staðið. Rétt er að hnykkja á því að 23. gr. laga 46/1980 leggur frumkvæðis- og eftirlitsskyldu á herðar verkstjóra í skilningi laganna hvað varðar aðbúnað og starfsskilyrði á vinnustað.
Fleiri ákvæði laganna leggja ábyrgð á herðar verkstjóra t.d. 86. gr. um það að afstýra yfirvofandi hættu.

Bregðist verkstjórnandi þessum skyldum sínum kann hann að baka atvinnurekanda sínum tjón og eða verða sjálfur bótaskyldur gagnvart þriðja manni þ.e. þeim sem verður fyrir tjóni. Þessi ábyrgð getur síðan hæglega leitt til þess að verkstjórnandinn liggi sjálfur óbættur hjá garði þannig að hann þurfi að bera tjón sitt eða hluta þess sjálfur hafi hann ekki gætt nægilega að sér að mati dómstóla hverju sinni.

Nánar um vinnuslys og ábyrgð á tjóni sem af því hlýst.

Verði slys á vinnustað sem leiðir til líkamstjóns, koma til skoðunar almennar reglur skaðabótaréttar og kjarasamningsbundin ákvæði um tryggingar atvinnurekenda í því efni. Bætur úr slysatryggingu launþega greiðast án tillits til þess hvort um skaðabótaskylt tjón er að ræða. Það nægir að sýna fram á að slys hafi átt sér stað til að leysa bótarétt úr þeirri tryggingu úr læðingi.

Skaðabótaréttur er hins vegar eðlisólíkur vinnuréttinum í þessum efnum. Aðalreglan á sviði skaðabótaréttar er að hver ber ábyrgð á eigin gerðum og líkama og þarf af þeim sökum að bera sitt tjón sjálfur nema einhverjum sökudólg eða sakartilviki sé til að dreifa. Í vinnuslysum þarf því skaðabótaábyrgð atvinnurekanda að byggjast á sök atvinnurekandands sjálfs, bilun eða galla í búnaði eða á því að öryggisráðstöfunum er áfátt, eða að einhverjum öðrum starfsmanni atvinnurekandans hafi orðið á mistök.

Ábyrgð atvinnurekanda á tjóni sem starfsmaður hans veldur með saknæmum hætti þriðja manni t.d. samstarfsmanni sínum, hefur verið nefnd vinnuveitendaábyrgð. Til þess að hún eigi við þarf að vera um það að ræða að einhver starfsmanna, ekki þarf að sýna fram á hver, hafi valdið tjóninu með saknæmum hætti við framkvæmd starfs síns. Á grundvelli þessarar reglu getur atvinnurekandi verið bótaábyrgur fyrir tjóni sem rakið verður til þess að verkstjórnandi sinnir ekki skyldu sinni sem slíkur, lætur undir höfuð leggjast að gæta að lögboðnum öryggsreglum eða breytir ekki í samræmi við umboð sitt sem verkstjóri.

Reglan um vinnuveitendaábyrgð losar verkstjórnanda þó ekki undan persónulegri ábyrgð en setning skaðabótalaga nr. 50/1993 hefur þó orðið til þess að persónuleg ábyrgð starfsmanna hefur verið takmökuð verulega. Hvað varðar verkstjóra sérstaklega þá kynni að skipta máli við slíkt mat að verkstjóri er settur yfir aðra starfsmenn og ber sakir stöðu sinnar ríkari ábyrgð en aðrir samstarfsmenn hans.

Þá er og mögulegt að sá sem verður fyrir tjóni kjósi að gera kröfu á þann sem olli tjóninu, samstarfsmann sinn, beint. Slíkt er þó óalgengara, enda að jafnaði auðsóttara að sækja fébætur í vasa fyrirtækisins en einstaklinga.

Ábyrgð starfsmanns sem verður fyrir tjóni. Reglan um meðábyrgð tjónþola.

Í skaðbótarétti gildir sú ólögfesta regla að tjónþola er gert að bera tjón sitt sjálfur að einhverjum hluta, ef tjónið má á einhvern hátt rekja til saknæmrar háttsemi hans, þegar hann hefur sjálfur átt þátt í að tjónið varð. Á grundvelli þessarar reglu er nokkuð algengt að starfsmenn séu látnir bera hluta af tjóni sínu sjálfir þegar um vinnuslys er að ræða, þ.e. ábyrgðinni er skipt. Afleiðing þess er lækkun eða niðurfelling bóta úr hendi atvinnurekanda. Sem dæmi um tilvik sem þetta má nefna þegar starfsmaður fer gegn fyrirmælum yfirmanns síns eða sýnir af sér gáleysi við störf. Eins ef starfsmaður gerir ekki athugasemdir eða ráðstafanir vegna vinnuaðstæðna. Ef sannað þykir að starfsmaðurinn hafi beinlínis stefnt sér í voða með því að taka óþarfa áhættu þá hafa dómstólar skipt sök, en dæmi um slíkt gæti verið að nota ekki þann öryggisbúnað sem þó er fyrir hendi.

Þessi sjónarmið, - um meðábyrgð tjónþola, gilda um verkstjórnendur eins og aðra starfsmenn þegar þeir sjálfir verða fyrir tjóni. Raunar vega þessi sjónarmið enn þyngra en almennt þegar verkstjórnendur eiga í hlut, enda litið til stöðu þeirra og ábyrgðar á framkvæmd verka. Við mat sitt í þessum efnum horfa dómstólar einmitt til þess að ætla má að verkstjórar hafi almennt meiri þekkingu á vinnustaðnum og verkum en aðrir starfsmenn og því séu rök til að gera strangari kröfur til þeirra um aðgæslu í starfi en annarra.

Samantekt.

Af því sem hér hefur verið rakið má ljóst vera að ábyrgð verkstjórnanda í starfi er ærin. Ekki einasta gagnvart atvinnurekanda sínum heldur kunna þeir að vera persónulega ábyrgir fyrir tjónum sem verða undir þeirra verkstjórn. Ábyrgð sú getur leitt til þess að þeir verði bótaskyldir gagnvart starfsmanni beint, eða atvinnurekandi endurkrefji þá um bætur sem atvinnurekandinn þarf að greiða vegna slíks tjóns. Þá er loks að geta þess að verkstjórnandi sem sjálfur verður fyrir tjóni má vænta þess að framganga hans í starfi verði lögð undir sérstakt mæliker þar sem mið er tekið af stöðu hans og eftir atvikum getur hann verið látinn bera hluta tjóns síns, eða jafnvel allt tjónið sjálfur.

Að skaðabótarétti gilda svo ekki titlatog eða vegtillur, það að bera titilinn verkstjóri eða fá greidda umbun fyrir verkstjórn er ekki það sem ræður úrslitum þegar á reynir. Í skaðabótarétti er fyrst og fremst litið til raunveruleikans, þess raunveruleika hver sagði fyrir verkum þegar slysið átti sér stað en ekki hver bar starfstitilinn verkstjóri. Slíkir titlar geta þó í sumum tilvikum skipt miklu, sérstaklega þegar um vanræksluslys er að ræða, þ.e. sé öryggisráðstöfunum ekki sinnt reglum samkvæmt, þá getur það þyngt bótaskylduna ef slík vanræksla stendur upp á verkstjóra og að sama skapi getur komið í veg fyrir bótarétt verkstjóra ef það stóð honum sjálfum næst að tryggja að öryggisreglum væri fylgt. En að slíkum reglubrotum undanskyldum þá er það ekki titillinn sem skiptir mestu heldur hitt, hver raunverulega réði verkum er slys gerðist.

Reykjavík, 23. nóvember 2006

______________________________ ___________________________

Bergþóra Ingólfsdóttir hdl. Björn L. Bergsson hrl.

---

 

Lára V. Júlíusdóttir, Réttindi og skyldur á vinnumarkaði, bls. 46.

Í þessu samhengi er vert að geta sérstaklega reglu 1. mgr. 23. gr. skaðabótalaga sem fjallar um möguleika atvinnurekanda á að endurkrefja starfsmann um bætur sem atvinnurekanda er gert að greiða í tilvikum sem þessu. Samkvæmt reglunni er atvinnurekanda aðeins unnt að krefja starfsmann sinn um endurgreiðslu ef tjónið fæst ekki bætt úr tryggingum sem atvinnurekandinn hefur vegna atvinnurekstrarins og þá aðeins að því marki sem telja má sanngjarnt þegar litið er til sakar starfsmannsins og stöðu hans og atvika að öðru leyti. Arnljótur Björnsson, Skaðabótaréttur , bls. 102

Af heimasíðu: http://www.trnet.is/index.php?option=com_content&task=view&id=191&Itemid=1&PHPSESSID=b1e3f00d0a7a1b32bfe930cb2b5be3e7